در گفتگو با روزنامه ایران عنوان شد:

آمادگی مردم حلقه اصلی مقابله با زلزله است

سوانح و رویدادهای متعدد طبیعی از جمله زلزله، سیل، طوفان، سونامی، خشکسالی و... در طول حیات بشر در جوامع مختلف خسارت‌های جانی و مالی فراوانی را به همراه داشته و هنوز هم بسته به سطح توسعه یافتگی جوامع و کشورها این سوانح همواره آسیب‌های انسانی و اقتصادی قابل توجهی را ایجاد می‌کنند. هرچند غیر مترقبه و ناگهانی بودن از ویژگی‌های اصلی سوانح طبیعی است اما جوامع پیشرفته با بهره‌گیری از فناوری‌های علمی و فنی و سازماندهی اصولی تا حدود قابل توجهی توانسته‌اند با این سوانح مقابله کرده و میزان تلفات و خسارت‌های ناشی از آن را کاهش دهند.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران؛ کشور ما ایران نیز به گفته کارشناسان در میان کشورهای سانحه خیز دنیا قرار دارد و همواره خطراتی مانند سیل، زلزله و خشکسالی جامعه را تهدید می‌کند. از این رو به سراغ مهندس « محسن نادی»، قائم‌مقام سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران رفتیم و در مورد مخاطرات محتمل بویژه زلزله و دلمشغولی‌های پایتخت نشینان و اقدام‌هایی که برای رویارویی با سوانح طبیعی در چند سال اخیر انجام شده گفت‌وگو کردیم.

چطور می‌شود به نگرانی در مورد زلزله پاسخ داد و سازمان پیشگیری و مدیریت بحران تهران در این زمینه چه اقدام‌هایی انجام داده است؟

پس از زلزله بم جلساتی در دولت برگزار شد و موضوع وقوع زلزله در تهران جدی گرفته شد، از جمله راه‌اندازی سازمان مدیریت بحران برای هماهنگی اقدام‌های مدیریت بحران همچنین تأمین امکانات، تجهیزات و برنامه‌ریزی‌های مختلف برای کاهش خطر زلزله در دستور کار قرار گرفت. تا اگر زمانی زلزله درتهران رخ داد، سطح تلفات و خسارت‌ها به حداقل برسد. متعاقب آن در سال 87 قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور در مجلس تصویب و طبق ماده 9 این قانون، وظیفه مدیریت بحران شهر تهران رسماً به شهرداری تهران موکول شد.

طبق تعریف قانون و طبق روال اکثر کشورهای دنیا، مدیریت بحران 4 مرحله‌دارد که شامل پیشگیری، آمادگی، واکنش و مقابله و مرحله چهارم بازسازی وبازتوانی پس‌از وقوع حادثه است. از آنجا که بحمدالله هنوز زلزله‌ای درتهران رخ نداده است، ما در مرحله پیشگیری و آمادگی قرار داریم. در حوزه پیشگیری، افزایش ضریب ایمنی در ساخت و ساز مهم‌ترین اقدام است. در شهر تهران مرتب بناهای جدید ساخته می‌شود و رسالت ما این است که با نظارت بر این ساخته و سازها، ضریب ایمنی بناها افزایش پیدا کند. هرچند نظارت صد‌درصدی بر ساخت و سازها از وظایف شهرداری نیست، بلکه وظیفه سازمان نظام مهندسی است اما در سایر مسائل ساخت و ساز از جمله گرفتن مجوز، اقدام‌هایی صورت گرفته است تا ضریب ایمنی در ساخت وسازهای جدید افزایش یابد. دومین حوزه در بخش پیشگیری، بحث بافت فرسوده است. تهران با وجود اینکه یک شهر جدیددر حال توسعه و پیشرفته است، اما به میزان زیادی بافت فرسوده دارد. خوشبختانه مقرراتی پیش‌بینی شده و امتیازهایی اعطا شده که روند نوسازی بافت فرسوده سرعت بگیرد.

سازمان نوسازی موضوع مدیریت بافت‌های فرسوده و تغییر در آنها را پیگیری می‌کند. مرحله دوم در مدیریت بحران، مرحله آمادگی است که ما باید شهر و شهروندان را برای حوادث بویژه زلزله آماده کنیم. در بخش آمادگی شهر، دستگاه‌ها و سازمان‌های مسئول باید آمادگی نسبی برای شرایط بحران داشته باشند. شورای هماهنگی مدیریت بحران شهر تهران شکل گرفته ودستگاه‌های متعددی در این شورا عضو هستند و در قالب طرح‌ها و کمیته‌های متعددی که تشکیل شده، وظیفه هر دستگاهی مشخص شده است و تقریباً در اکثر سازمان‌ها ساختار مدیریت بحران به وجود آمده است.

متأسفانه تهران جزو 6 کلانشهر بزرگ دنیاست که خطر زلزله در آن جدی است. این 6 کلانشهر برنامه ویژه مقابله با زلزله دارند که حتی از طرف سازمان‌های جهانی وضعیت این 6 شهر رصد می‌شود.

در مورد آمادگی شهروندان نیز طرح‌های متعددی هم در بحث اطلاع‌رسانی و هم در بحث آموزشی انجام شده است و به طور مداوم ادامه دارد. از جمله این طرح‌ها طرح تشکیل گروه داوطلبان واکنش اضطراری محله است که با نام اختصاری گروه «دوام» شناخته می‌شود. به این داوطلبان آموزش‌های خاصی ارائه می‌شود که در شرایط اضطرار از این آموزش‌ها برای کمک به خودشان، خانواده‌شان و در سطحی بالاتر هم محلی‌هایشان از آن‌ها استفاده کنند. در حال حاضر 600 گروه 50 نفره داوطلب در محلات مختلف شهر تهران شکل گرفته است. مانورهای زلزله هم با دو رویکرد آمادگی سازمان‌ها و آشنایی و آموزش شهروندان انجام می‌شود.

 آیا در حال حاضر شاخص ایمنی خاصی برای شهر تهران وجود دارد که نشان دهد در مقایسه با سال‌های گذشته یا کشورهای دیگر وضعیت ایمنی تهران چگونه است؟

شاخص‌های متعددی وجود دارد به عنوان مثال، خود بافت فرسوده یک شاخص است که نشان می‌دهد میزان تغییر روند ساخت و ساز و نوسازی ساختمان‌ها چقدر بوده است. همچنین شاخص آمادگی دستگاه‌ها، ساختار مدیریت بحران، میزان آمادگی شهروندان و مجموع این شاخص‌ها باید سنجیده شود تا یک شاخص ایمنی قابل استناد ارائه شود.

در دنیا اخیراً بحث «تاب‌آوری» مطرح شده است. شاخصه‌های «تاب‌آوری» تا حدودی تعریف شده و اگر میزان «تاب‌آوری» سنجیده شود، می‌توان گفت که این شهر در مقابل مثلاً زلزله یا هر بحران و سانحه‌ای چقدر تاب‌آور است. در مجموع خوشبختانه روند «تا‌ب‌آوری» شهر تهران هم در حال کامل شدن و هم در حال افزایش است، زیرا بتدریج میزان بافت فرسوده شهر تهران رو به کاهش است، میزان نظارت بر ساخت و ساز رو به افزایش است و... اما تهران را نمی‌توان هنوز به عنوان یک شهر استاندارد در بحث ایمنی قلمداد کرد.

پروژه‌های اجرا شده داخلی بوده یا از کمک کشورها و سازمان‌های بین‌المللی هم استفاده شده است؟

بخشی از اقدام‌ها با توان شهرداری انجام شده و بخشی از اقدام‌ها توسط دستگاه‌های عضو مدیریت بحران، بین همه سازمان‌های عضو تقسیم وظایف می‌شود و هر کدام گوشه‌ای از طرح‌ها را به دست گرفته و اجرا می‌کنند. نزدیک به 10 طرح در حوزه پیشگیری در دست اجراست مثل طرح کاهش خطر سیلاب و طرح افزایش ایمنی ساخت و سازها، طرح‌هایی هم در حوزه آمادگی در دست اجرا داریم مثل مانورهای سراسری و مانورهای محلی یکی از اقدام‌هایی که ما از گذشته تا به حال و به مدت 10 سال روی آن تمرکز داریم، ایجاد یک ساختار امن برای مدیریت بحران در سراسر شهر تهران است. به همین دلیل طرحی تهیه شده است که در هر 124 ناحیه تهران یک پایگاه پشتیبانی مدیریت بحران داشته باشیم که این پایگاه‌ها هم مرکزی برای مدیریت و فرمان‌دهی بحران و هم محل تجمیع تجهیزات و امکانات اضطراری است.

علاوه بر این 124 پایگاه، 22 پایگاه پشتیبانی مدیریت فرماندهی وجود دارد که محل تشکیل جلسات مدیریت بحران هر منطقه است. پنج پایگاه معین هم برای پنج استان معین یا پشتیبان راه‌اندازی شده که در صورت وقوع سانحه این استان‌های معین به کمک تهران می‌آیند. اقدام دیگر ایجاد سامانه‌های تخصصی ارزیابی خسارت و دو شبکه شتاب‌نگاری و زلزله‌نگاری است.

البته از طرح مدیریت بحران اماکن نیز نباید غافل بود. مراکز جمعیتی مختلفی مانند ساختمان‌های بلند مرتبه، اماکن تجاری و... باید یک ساختار مدیریت بحران مردمی ویژه خود داشته باشند که طرح مدیریت بحران اماکن در مناطق 22 گانه در حال اجراست. تجربه دنیا از ما بسیار بیشتر است و برخی کشورها مانند ژاپن، چین، سوئیس، آلمان، امریکا و... به لحاظ اینکه سال‌هاست با سوانح طبیعی روبه‌رو هستند اقدام‌ها و پیشرفت خوبی داشته‌اند. از این رو از تجارب این کشورها استفاده شده و خوشبختانه نگاه کشورها هم در حوزه همکاری برای مدیریت بحران نگاه مثبتی است و اطلاعات مربوط به این بخش را مانند اطلاعات اقتصادی و تجاری قلمداد نمی‌کنند و براحتی اطلاعات را در اختیار دیگران می‌گذارند، زیرا معتقد هستند که اگر با هر فکر و پیشرفتی که در کشورشان شده بتوان جان انسانی را نجات داد، قطعاً باید این تبادل اطلاعات صورت گیرد. با سازمان‌های تابعه سازمان ملل که در حوزه حوادث طبیعی فعالیت می‌کنند و عمدتاً هم سازمان‌های هماهنگ‌کننده هستند همکاری داریم.

یکی دیگر از سازمان‌های بین‌المللی که در بخش مدیریت بحران با تهران همکاری داشته و تجارب بسیار ارزشمندی هم در این زمینه دارد سازمان همکاری‌های بین‌المللی ژاپن (جایکا) است. کشور ژاپن از آنجا که هم در معرض زلزله است و هم در معرض سیل و سونامی و دیگر حوادث طبیعی، تجربه‌های خوبی در بحث مدیریت بحران دارد.

نخستین طرح مشترک جایکا با ایران در سال 1378 در قالب یک طرح مطالعاتی ریز پهنه بندی لرزه‌ای شهر تهران بود و پس از آنکه کارشناسان ژاپنی تأیید کردند که تهران چندین گسل فعال زلزله دارد و اطلاعات گسل‌ها حاکی از آن است که خطر وقوع زلزله در تهران جدی است، همکاری‌های ایران و جایکا ادامه یافت و طرح جامع کاهش خطرپذیری لرزه‌ای شهر تهران نوشته شد. از آن زمان تاکنون چهار پروژه همکاری مشترک بین ایران و ژاپن انجام شده است که خوشبختانه نتایج قابل قبول و مفیدی هم داشته است.

بنده هم به عنوان یک مسئول و هم به عنوان یک شهروند تهرانی وظیفه خود می‌دانم از این اقدام نوعدوستانه و بشردوستانه ژاپنی‌ها قدردانی کنم. طرح مشترک چهارم جایکا و سازمان مدیریت بحران که در حال حاضر در دست اجراست با عنوان «ظرفیت‌سازی در کاهش مخاطرات زلزله» یک طرح سه ساله‌است و الآن ما در آخرین سال طرح قرار داریم. این طرح سه خروجی دارد ازجمله طراحی راه‌های اضطراری شهر تهران و بهبود شبکه حمل و نقل که بر اساس‌آن ما باید برای شهر تهران راه‌های اضطراری ویژه‌ای طراحی کنیم. این اقدامی اساسی است و اکثر کلانشهرهای دنیا شبکه راه‌های اضطراری دارند اما ما فقط در حد وسایل حمل و نقل عمومی این شبکه را داریم که آن هم در سال‌های اخیر ایجاد شده است. این راه‌ها باید در شرایط بحرانی کاملاً باز و از نظر فنی و مقاومت نیز دارای استانداردهای خاص باشند.

خروجی دیگر بحث آگاه‌سازی عمومی از زلزله است. ارتقای سطح آگاهی‌های عمومی هم به عنوان یک طرح جامع آموزشی و هم موضوع احداث یک موزه زلزله است. ژاپن در زمینه ساخت موزه زلزله تجربه‌های زیادی دارد و پیشنهاد داده که شهر تهران هم یک موزه زلزله داشته باشد که مردم بتوانند مراجعه کنند و اطلاعات خود را در مورد پدیده زلزله افزایش دهند. در حال حاضر طراحی این موزه تمام شده، زمین مناسب انتخاب شده، مشاور طرح تعیین شده و مشاور طرح مهندسی و معماری کار را ارائه داده است و تنها موضوع تأمین اعتبارات باقی مانده است.

خروجی آخر هم ایجاد یک سامانه آزمایشی هشدار سریع زلزله در شهر تهران است که قبل از وقوع زلزله هشدار داده شود البته در یک زمان کوتاهی که در اختیار گذاشته می‌شود فقط می‌توان اقدام‌های ضروری و فوریتی را انجام داد. حداقل می‌توان جریان انرژی را قطع کرد و حمل و نقل عمومی‌را متوقف کرد و... که حوادث ثانویه زلزله کاهش یابد. این سیستم به صورت پایلوت طراحی شده، تجهیزات مورد نیاز آن نصب شده و در حال انجام بقیه امور هستیم.

ساختار شهری و جامعه ژاپن با ایران متفاوت است آیا دانش وارداتی از ژاپن در زمینه زلزله با ساختار شهری و جامعه ما بومی‌سازی شده است و قابلیت اجرایی مطلوب دارد؟

بله. مبنای همکاری مشترک ما با جایکا بر همین محور است. ژاپن دانش لازم را ارائه می‌دهد و کارشناسان ایرانی با توجه به ساختار شهر تهران بومی‌سازی را انجام می‌دهند. به عنوان مثال در حوزه آموزش ژاپنی‌ها طرح آموزش حتی پیش از دبستان دارند و سال‌ها آن را اجرا کرده‌اند اما عمده تمرکز طرح‌های آموزشی قدیمی ما با رویکرد عام بوده است.

ژاپنی‌ها در بحث آموزش مردم پیشرفت‌های فوق‌العاده‌ای دارند و در کشورشان تقریباً همه مردم به وظایف خود در هنگام وقوع سوانح کاملاً آشنا هستند و می‌دانند در هنگام حادثه باید چگونه رفتار کنند.

کارشناسان ژاپنی در بخش آموزش مردم به ما هم توصیه‌هایی کرده‌اند و ما هم آموزش‌ها را شروع کرده‌ایم و در حال حاضر همکاری مشترکی با آموزش و پرورش آغاز شده است که بتوان در مرحله اول، سطح اطلاعات دانش‌آموزان و در مرحله بعد سطح اطلاعات خانواده‌های آنها را در ارتباط با حوادث طبیعی و زلزله بالا برد. پس از دانش‌آموزان نوبت به دیگر گروه‌های خاص می‌رسد.

به نظر می‌رسد فعالیت‌ها در زمینه زلزله با استناد بر مطالعات یک دهه اخیر جایکا است که منجر به شناسایی گسل‌ها و برآوردهایی شده است. آیا اقدامی برای به روز رسانی این اطلاعات شده است؟

سؤال خوبی است. زیرا این تصور وجود دارد که همه برآوردهای امروز بر مبنای مطالعات اولیه جایکاست. مطالعات اولیه جایکا مبتنی بر ریز پهنه‌بندی گسل‌های شهر و آمارهای فنی گذشته تهران بود اما امروز پایه اطلاعات تغییر کرده و در دهه اخیر شهر تهران در همه حوزه‌ها اعم از راه، ساخت و ساز و... تغییرات بسیار زیادی داشته است. ما در واقع سامانه‌های اطلاعاتی را که با همکاری جایکا طراحی کردیم برای برآوردهای جدید خود استفاده می‌کنیم. به عنوان مثال، سامانه ارزیابی خسارت ما با دریافت اطلاعات از زمین، ابنیه و شریان‌های حیاتی سطح شهر و... بلافاصله میزان خرابی‌ها را می‌سنجد و نشان می‌دهد خرابی‌ها با چه تراکمی و با چه پراکندگی رخ‌می‌دهد.

اگر 10 سال پیش این اطلاعات را به سامانه ارزیابی خسارت می‌دادیم برای یک زلزله 6 ریشتری ارزیابی خسارت چیز دیگری بود و اگر امروز با همان شدت زلزله همان اطلاعات را به این سامانه بدهیم میزان ارزیابی خسارت چیز دیگری است و کاملاً متفاوت از 10 سال پیش است علت آن است که در 10 سال اخیر سامانه را تکمیل کرده‌ایم و حداقل چند فصل به اطلاعات قبلی اضافه شده است.بنابراین اطلاعات به روز شده و همچنین سامانه‌های مورد استفاده نیز به روز شده‌اند.

درگذشته چون اطلاعات دقیقی از ساختمان‌های سطح شهر نداشتیم طبقه‌بندی‌های اطلاعات در این زمینه ناقص بود اما امروزه سازمان نوسازی و معاونت شهرسازی اطلاعات دقیق تمام ساختمان‌ها را در اختیار ما می‌گذارد و می‌دانیم نوع اسکلت ساختمان‌ها، تعداد واحدهای مسکونی یک برج و ویژگی‌های ساخت و ساز آن چگونه است. درباره بافت‌های فرسوده نیز اطلاعات کنونی ما بسیار تکمیل‌تر از یک دهه گذشته است و دائماً این اطلاعات به روز می‌شود.

همچنین اطلاعات مراکز جمعیتی مثل مدارس و بیمارستان‌ها به روز است. مدارس سال82 با مدارس سال 92 کاملاً متفاوت است، زیرا طی این 10 سال نوسازی و مقاوم سازی مدارس نسبت به گذشته بسیار بیشتر شده است. در زلزله ورزقان آذربایجان شاهد بودیم که با اقدام‌های مؤثر در زمینه مقاوم‌سازی مدارس، تخریب کم بود و حتی ستاد مدیریت بحران در مدارس تشکیل شد. ما این کار را در تهران هم می‌توانیم انجام دهیم. بنابراین اصول و الگوی اطلاعات را از جایکا گرفته‌ایم و با اطلاعات به روز و تکمیل شده خود کار می‌کنیم.

آیا فعالیت‌های مشترک با جایکا منجر به تصویب آیین‌نامه یا اساسنامه خاصی در زمینه پیشگیری و مدیریت بحران شده است؟

فعالیت‌های مطالعاتی منجر به اطلاعات جدیدتری شده است. به عنوان مثال یکی از کارهایی که ژاپنی‌ها انجام می‌دادند و الان ما هم در شهر تهران انجام می‌دهیم این است که از هر گودبرداری بازدید و از اطلاعات گودها برای بالا بردن دقت نقشه‌ها و مکان گسل‌ها استفاده می‌کنیم و یا آیین‌نامه‌ای نوشتیم تحت عنوان «ضوابط ساخت وساز در پهنه‌های گسلی».

تهران تنها شهری بود که با وجود قرار گرفتن روی گسل ضابطه و ساخت و ساز ویژه در حریم یا روی گسل نداشت. ما نباید ساخت و ساز روی گسل را ممنوع کنیم چون امکانپذیر نیست و زمین آنقدر در اختیار نیست که بتوان ساخت و سازها را ممنوع کرد، بلکه باید با ویژگی های خاص سازه‌ها احداث شوند که مقاوم تر باشند. سامانه مشترک هشدار زلزله سریع را نیز می‌توان یکی از دستاوردهای مشترک تهران با جایکا دانست و در حال حاضر ضوابط ایجاد این سامانه نیز نوشته شده و منتظر پاسخ نهایی مسئولان هستیم تا بتوانیم این سامانه را راه‌اندازی کرده و گسترش دهیم.

 حرف آخر

هم کشور‌های پیشرفته و هم ما به این نتیجه رسیده ایم که مهمترین شاخص تعیین‌کننده در بحران‌ها، مردم هستند. هرقدر سازمان‌ها و دستگاه‌ها آماده شوند و تجهیزات افزایش یابد باز هم نباید از نقش مردم غافل شد. باید تا جایی که ممکن است به جای ترس و هراس از یک پدیده طبیعی،رفتار مناسب در برابر آن حادثه را بیاموزیم. این کاری است که ژاپنی‌ها کردند و حتی برایش ضرب‌المثل دارند و می‌گویند: هرقدر سختی حوادث بیشتر می‌شود ما هم باید آماده‌تر شویم. در شهر تهران هم  باید همین طور باشد. زلزله یک حادثه طبیعی است و باید به جای ترس و حتی به نوعی خودسانسوری و فرار از مباحث مربوط به زلزله در مورد آن اطلاع‌رسانی کرده و رفتار و فرهنگ مناسب در برابر زلزله را بیاموزیم و این مسأله شامل کوچکترین فرد جامعه و تمام مقام‌های مسئول می‌شود. همه باید دغدغه زلزله را داشته باشند.

اگر رفتار مناسب در زمان وقوع سوانح را بیاموزیم قطعاً میزان حوادث تبعی، خسارت انسانی و آسیب‌پذیری کاهش پیدا خواهد کرد، البته باید روی ساخت و سازهای اصولی و صحیح نیز حساسیت داشته باشیم. به نظر من هیچ گریزی از سوانح نیست بجز اینکه مردم را کاملاً در جریان بگذاریم و با شفاقیت و به دور از پنهان کاری اطلاع‌رسانی کنیم.

با توجه به ویژگی‌های اخلاقی که مردم کشورمان دارند اگر مطلع باشند در زمان وقوع سوانح بیشترین کمک را همین مردم‌ خواهندکرد. در جنگ تحمیلی 8 ساله اگر جنگ را با مردم مطرح نمی‌کردیم و فقط و فقط با تکیه بر قوای دستگاه و سیستم‌های سازمانی پیش می‌رفتیم شاهد توفیق های عظیم حاصل شده در دوران دفاع مقدس نبودیم. در مسأله سوانح طبیعی نیز ورود مردم الزامی است.